میراث فروغ / آزاده دواچی
1388/10/14

بحثِ فروغ و اشعارش ، زندگی و مرگش و شخصیتش به عنوان یک زن شاعر از زمان حیاتش تا کنون که قریب به سی سال از مرگش می گذرد ادامه داشته است. کتب و نقدهای بسیاری از او و تاثیری که او بر شعر زنان گذاشته تا کنون به رشته تحریر در آمده است . از فروغ همیشه به عنوان اولین زن شاعری یاد می شود که توانست متفاوت عمل کند و همین تفاوت از ویژگیهای محرز شعری اوست که پس از گذشت سالها هنو ز اثر خود را از دست نداده است . شعر فروغ و تاثیر او بر ادبیا ت ما ، بخصوص ادبیات زنان ، به عنوان میراثی برای ما به حساب می آیند . میراث فروغ از جنبه های مختلف می تواند مورد بررسی قرار گیرد میراثهایی که پس از گذشت سالها همانگونه تاثیرگذار به حیات خود ادامه می دهند.
زبان زنانه : زبان زنانه که توسط فمنسیتهای غربی همچون جولیا کرسیتوا مطرح شد برای اولین بار در شعرزنان ایران در اشعار فروغ به کار گرفته شد. این زبان ، یعنی همان زبان زنانه ، یکی از میراثهای فروغ است. نخستین زن شاعری که توانست این زبان را در شعر خود به کار گیرد. زبان زنانه که ناخودآگاه و در عین حال به صورت مشخصی در شعرش گسترده شد . این زبان پس از فروغ توانست به عنوان یکی از زبانهای شعری بر شعرزنان پس از فروغ تأثیر بگذارد. زبانی که زنان آن را برای بیان سرکوبها و آنچه که ناخودآگاه آنان را می آزرد ، استفاده می کردند. شاید بتوان گفت که تئوری زبان زنانه ، نخستین بار توسط فروغ در عرصه ادبیات زنان به کار گرفته شد . گرچه شاید خود فروغ از این تئوری مشخص زبان زنانه آگاه نبود، اما یکی از گسترش دهندگان و پایه گذران این زبان در شعر زنان ایران محسوب می شود. زبانی که فروغ در اشعارش به کا رگرفت زبانی است که متناسب با هویت و ظرفیت زنانه ایرانی است که بعدها توانست شکل و فرم گسترده خود را در شعر دیگر شاعران پیدا کند . ساختار شکنی زنانه ، به کارگیری صورتهای خیالی شعرکه شکل زنانه دارنداز شعر فروغ آغاز شد و از آن پس در شعر دیگر شاعران زن بسط و گسترش یافت . تأثیر این نوع زبان بر زبان دیگر شاعران زن غیر قابل انکار است . پس از فروغ شاعران زن آموختند که زبان شعری خود را با توجه به ظرفیتها و هویت زنانه خودشان در حیطه شعر بنا کنند.
تجددگرایی و تحول خواهی : میراث دیگر فروغ ، سنت شکنی و عبور از تابوهای دگم و مشخص اجتماعی است . در آن زمان که وظایف و هویت زنان تنها در قالب و چهارچوبهای مشخص اجتماعی شکل می گرفت ، فروغ تمامی آن قوانین را شکست و وارد حیطه ای از تفکر مدرن شد که در نوع خود بی نظیر بود. می توان گفت که فروغ پایه گذار مدرنیته ادبیات زنانه و عبور از سنتهای کهن بود. او تمامی قوالب سنتی حوزه زنانه و تابوهای دیکته شده اجتماعی و فرهنگی را شکست و به شکل متمایزی خودش را آشکار کرد . این پایه ی مدرن فراتر از تمامی قوانین سنتی مردسالارانه عمل کرد و بر زبان و سنت و شعر دیگر زنان شاعر تاثیر گذاشت . فروغ در برابر تمامی سدهای و موانع اجتماعی ایستاد و به این ترتیب راه را برای ظهور هویت مستقل زنانه در شعر و بدون تاثیر از هویتهای سرکوب گر مردانه باز کرد. به طوری که پس از فروغ ، زنان ، من ِ خود را به صورتی مستقل و به دور از تابوها و سنتهای اجتماعی ظاهر کردند . منی که در اشعار فروغ قد علم کرد همان هویتی بود که سالها سرکوب شده بود و شاعران زن تا قبل از فروغ هرگز جرأت بیان کردن آن را نداشتند . فروغ میراث هویت زنانه را برای شاعران زن به یادگار گذاشت تا آنها خارج از فضاهای دیکته شده فکری ، با مخاطب خود ارتباط برقرار کنند و به این ترتیب اصالت حقیقی خود را در اشعارشان نمایان کنند .
نگاه متفاوت به مقوله عشق : میراثِ دیگر فروغ نمایان کردن عشق به صورتی مدرن و در فضایی متفاوت بود . اشعار اروتیک فروغ متفاوت از تمامی شاعران پیش ا ز خودش نمایان شدند و توانستند نوع جدیدی از عشق و نماهای اروتیکی را از دیدگاه یک زن آشکا ر سازند .اینگونه بیان جسورانه از عشق و پشت کردن به سنتها و باورهای عام و رایج جامعه میراث ارزنده فروغ است که در ادبیات زنان بر جای مانده است . نگاه او به مردان و عشق به آنها به عنوان جزئی از جامعه مردسالار دراشعار او به خوبی هویداست . فروغ بدون آنکه ترسی از مورد سرزنش قرار گرفتن داشته باشد نگاه مدرن خود را به مقوله عشق بسط داده است . میراثی که کم و بیش در شعر زنان پس ارفروغ تجلی پررنگ تری یافته است .
نقد جامعه از دیدگاه زنانه : از دیگر مشخصه های شعری فروغ که بر نسلهای بعدتر ادبیات زنان تأاثیر بسزایی گذاشت نقد جامعه و رواج دیدگاههای زنانه است . آنچه که فروغ به عنوان یک زن و یک انسان در شعرش نمایان کرده است نگاه او به حرکات و باورهای او به جامه منحط انسانی است ، نگاهی که افکار و حیطه های ذهنی او را تحت تأثیر قرار داده است . فروغ درشعرهایش جامعه مردسالار سنتی و غیر قابل انعطاف را نقد کرده است و در اکثر شعرهایش این نوع نقد را گسترش می دهد . نگاه او ابتدائا به عنوان یک زن و در نهایت به عنوان یک انسان تمامی آنچه را که جامعه مردسالار سعی در دیکته کردن آنها داشته است زیر سؤال می برد و بنیانها ی نوین فکری و اجتماعی را پایه گذاری می کند . بنیادی که بعد از او در بسیاری دیگری از شاعران زن ایران به عنوان یک الگوی مشخص برای نقد جامعه مردسالارانه و بسط و توسعه عقاید وباورهای زنانه که هویت مستقلی دارند به کار گرفته شد . بسیاری از شاعران زن پس از فروغ دیدگاها و هویت مستقل خود را در شعر بسط دادند و بنیادی که فروغ علیه جامعه مردسالار و جامعه منحط انسانی شکل داده بود را توسعه بخشیدند. فروغ خودش را در شعرش نمایان ساخت تا با جامعه و رفتارهای غلط آن به ستیز برخیزد . خود فروغ همان خود ِ همگانی و جهانی است که درشعر بسیاری از شاعران آمریکایی و انگلیسی همچون آن سکستون ، سیلویا پلاث و کارول آن دافی هم حضور داشته است . خودی که در تقابل و ستیز با جامعه خود برخاسته است . گسترش همین نوع خود در اشعار او بر شعر دیگر شاعران تأثیر گذاشت ؛ به گونه ا ی که آنها همین خود را به کار گرفتند تا رویکردها و قوانین جامعه خود را نقد کرده و از اساس فکری جامعه مردسالار فاصله گیرند . شعر فروغ و نحوه به کار گیری میدانگاهها و عناصر زنانه که برای اولین بار در شعر او به کار گرفته شد در شعر دیگر شاعران زن گسترش پیدا کرد و به عنوان بنیادی از شعر نوین زن ایرانی برای توسعه دیدگاهها و رویکردهای زنانه به کار گرفته شد .
در پایان می توان گفت تمامی آنچه که فروغ از خود بر جای گذاشته تا به عنوان میراثی برای شاعران زن پس از خودش باشد شاید در مقالات و کتب بیشتری بگنجد ، اما آنچه که مشخص است این است که فروغ به عنوان یک زن شاعر نشان داد که وقت آن رسیده تا فضای مدرن زنانه را بنا نهاد و افکار و عقاید واپس گرا و ارتجاعی را پس زد و از دیدگاه متفاوت و خارج از حیطه سنتی و مردسالا ر به زن نگریست . فروغ تمامی افکار و ابزارهای متفاو ت شعری خود را به کار گرفت تا از زبانش و ازشعرش و از افکارش میراثی بر جای بگذارد که ادبیات زنان را دگرگون کرده و به عنوان چهارچوب و تئوری مشخص و مستحکمی برای قالبهای سنتی شعر زنان جایگزین شود . آنچه که فروغ از خود بر جای گذاشته است بر ارزش و اهمیت آن به خصوص در جامعه مردسالاری چون ایران که ادبیات زنان یکی از معدود فضاها برای بیان عقاید و باورهای زنانه است ، بیش از پیش افزوده می شود . |